گروه تاریخ- معرفی و امکانات

 

گروه تاریخ

 با توجّه به این‌که رشته تاریخ از جمله نخستین رشته‌های تحصیلی در دارالمعلمین مرکزی و سپس عالی بود و پس از تأسیس دانشگاه  تهران نیز رشته «تاریخ و جغرافیا» از اصلی‌ترین رشته‌های تحصیلی در دانشکده ادبیات به شمار آمد، می‌توان گفت که سابقه فعّالیت رشته آموزشی تاریخ در نظام دانشگاهی ایران به نزدیک به صد سال می‌رسد.

 تاریخ طولانی فعّالیت گروه تاریخ در نظام دانشگاهی ایران را به کوتاهی و در دو دوره‌ی اصلی می‌توان بررسی کرد:

 

   دوره‌ی یکم: از آغاز تا تأسیس گروه آموزشی تاریخ

  در دوره نخست ، الگوی آموزشی در دانشگاه تهران برگرفته از اصول آموزش عالی فرانسه بود و از این رو "تاریخ و جغرافیا یک رشته واحد محسوب می شد و دروس ارائه شده ترکیبی از مواد درسی تاریخ و جغرافیا بود . این دوره ی آموزشی از سال 1298 تا 1342 ادامه داشت

 نسل اول استادان تاریخ در این دوره از برجسته‌ترین دانشمندان ایران به شمار می‌رفتند. استادانی چون عباس اقبال آشتیانی، غلام‌رضا رشیدیاسمی، عبدالحسین‌خان شیبانی (وحیدالملک)، سعید نفیسی و نصرالله فلسفی از جمله این دانشمندان بودند

 

 دوره‌ی دوم: دوران فعّالیت به صورت گروه تاریخ

  شاید بتوان گفت که مهم‌ترین تغییر در شکل نظام آموزش عالی ایران در سال تحصیلی 43-1342 صورت گرفت. در این سال دانشگاه تهران در صدد برآمد تا شیوه و برنامه درسی دانشکده‌ها را از صورت پراکنده درسی خارج و درس‌ها و مواد آموزشی مشابه را در یک جا جمع کند.. دستاورد این تصمیم، ایجاد گروه‌های آموزشی در دانشگاه و از جمله در دانشکده ادبیات بود. در پی این دگرگونی، گروه مستقل آموزشی تاریخ تأسیس گردید و نظام آموزشی آن همانند امروز، بر اساس گذراندن واحدهای درسی تغییر یافت

  تالار دکتر باستانی :

 

 دیگر تحول قابل توجّه در گروه تاریخ از این دیدگاه، افتتاح تالارهای جدید بود. کلاس 332 در سال تحصیلی 83-1382 پس از بازسازی و نصب تجهیزاتی که عمدتاً توسط منابع مالی اخذ شده از بیرون از دانشگاه فراهم آمده بود، به صورت کنونی درآمد و به پاس بیش از نیم قرن فعّالیت علمی استاد دکتر محمدابراهیم باستانی پاریزی، با کسب اجازه از اولیای محترم دانشکده ادبیات، به نام ایشان نامگذاری گردید و برای مطالعات و تحقیقات مربوط به خلیج فارس و آسیای مرکزی و قفقاز اختصاص یافت. افزون بر آن قسمتی از دفتر قدیم گروه تاریخ در سال 1385 بازسازی و با استقرار تجهیزات نو، به عنوان کارگاه پژوهش گروه تاریخ عمدتاً برای تشکیل کلاس‌های دوره دکتری تاریخ آماده شد.

 

کتابخانه گروه تاریخ :

  از لحاظ کتابخانه گروه نیز تحولی قابل توجّه به وجود آمد. خوشبختانه دانشگاه تهران به عنوان نماد آموزش عالی ایران دارای بزرگ‌ترین کتابخانه‌های دانشگاهی است. در دانشکده ادبیات نیز یکی از قدیمی‌ترین و معتبرترین کتابخانه‌های دانشگاهی کشور وجود دارد که قدمت آن حتی از کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه نیز بسیار بیشتر است. هسته اولیه قفسه‌های کتابخانه گروه تاریخ نیز از باقی‌مانده قفسه‌هایی فراهم آمد که روزگاری به کتابخانه موقوفی خاندان فرمانفرماییان تعلق داشت. توضیح این‌که خاندان فرمانفرماییان که دکتر حافظ فرمانفرماییان عضوی از همین خانواده و از استادان پیشین گروه تاریخ بود، بخشی از کتابخانه خویش را به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران وقف کرد. در سالهای اخیر ، مجموعه کتابهای وقفی به مخزن کتابخانه دانشکده منتقل شد و پس از چند سال قفسه های آن برای تاسیس هسته اولیه کتابخانه گروه تاریخ مورد استفاده قرار گرفت .این کتابخانه حاصل فعّالیت صمیمانه و بدون چشمداشت تعدادی از استادان گروه تاریخ است که طی دوره کوتاهی که از زمان تأسیس آن می‌گذرد، به یک کتابخانه تخصصی برای پژوهش‌های تاریخی تبدیل شده است. این کتابخانه نیز به پاس خدمات علمی استاد دکتر احسان اشراقی به نام ایشان نامگذاری شده است. در تابستان سال 1387 با اجازه دانشکده ادبیات و علوم انسانی ، کلاس 327 از محل بخش عمده هیات امنای آثار مرحوم سید محمد علی جمالزاده و کمک حضرت آیت الله شهرستانی نماینده محترم حضرت آیت الله العظمی سیستانی و یاری کتابخانه ، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی و بخشش آقای دکتر موری موتو کازئو (استاد دانشگاه توکیو) بازسازی و تجهیز و به پاس خدمات علمی پیشکسوتان گروه تاریخ به نام «تالار استاد عباس اقبال آشتیانی(تحقیقات تاریخ اسلام و ایران)» نامگذاری شد.

  از سال 1381 به بعد، گروه تاریخ در صدد برآمد تا خلاء آموزشی در دیگر عرصه‌های مهم پژوهش‌های تاریخی را تا حدی برطرف کند. به همین منظور با تلاشی جدّی پیشنهاد تأسیس سه رشته دیگر کارشناسی ارشد را به دانشگاه ارایه کرد. سه گرایش جدید عبارتند از: مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، مطالعات خلیج فارس و گرایش نسخه‌های خطی و اسناد و مدارک تاریخی. دو گرایش نخست از سال 1385 تصویب شدند و دانشجویانی برای این دو گرایش پذیرفته شدند. گرایش سوم یعنی نسخه‌های. خطی و اسناد تاریخی در آبان ماه 1386 به تأیید و وزارت علوم رسید و تصویب شد، بنابراین با ایجاد این سه گرایش جدید، گروه تاریخ در مقطع کارشناسی ارشد در شش گرایش دانشجو می‌پذیرد. در مقطع دکتری نیز پس از سال 1378، به پیشنهاد گروه تاریخ دو گرایش جدید شامل گرایش تحصیلی تاریخ اسلام و تاریخ ایران باستان تأسیس شدند

  
  جدول اطلاعات و آمار گروه تاریخ مربو ط به پنج سال اخیر

 

ردیف

عناوین

تعداد

 

1

تعداد دانش‌آموختگان کارشناسی ارشد

120 نفر

 

2

تعداد دانش‌آموختگان دکتری تخصصی

23 نفر

 

3

تعداد کتاب‌های موجود در کتابخانه  تخصصی گروه

20000جلد

 

4

تعداد عناوین مجلات علمی ادواری مشترک

3 عنوان

 

5

تعداد بانک‌های علمی مشترک (در دسترس از طریق وب سایت)

4

 

6

تعداد کنفرانس‌های علمی برگزار شده در گروه

22

 

7

تعداد طرح‌های پژوهشی برجسته انجام شده

8

 

8

تعداد اعضای هیات علمی

17نفر

 

9

تعدادآزمایشگاه‌های قابل استفاده

3

 

 

امکانات :

 گروه تاریخ دانشگاه تهران به منظور سهولت تحقیق دانشجویان محققان از سراسر کشور اقدام به تهیه بانک های اطلاعاتی نموده است .این بانک های اطاعاتی عبارتند از :

  • بانک اطلاعات روز شمار تفصیلی تاریخ قاجاریه شامل 28 هزار رکورد

  • بانک اطلاعات روز شمار مشروطیت شامل 17 هزار رکورد

  • بانک اطلاعات تاریخ اسلام شامل 52 هزار رکورد

  • بانک اطلاعات کتاب شناسی شامل 29 هزار جلد کتاب چاپی و خطی 

 

 کلیه این بانکها بر کامپیوترهای گروه تاریخ نصب شده و مورد استفاده دانشجویان قرار دارد

 
  آزمایشگاه با وسعت 80 متر با تجهیزاتی چون:

  • 1 دستگاه کامپیوتر
  • 1 دستگاه پروژکتور

  • 1 دستگاه ویدئو وی اچ اس

  • 1 دستگاه دیودی

  • 1 دستگاه دی وی دی ضبط و پخش

  • 1 دستگاه آمپلی‌فایر و میکروفون سر خود سیار

  • 1 دستگاه آمپلی‌فایر

  • 13 میکروفون ثابت و سیار

  • 1 دستگاه اورهد

  • 2 دستگاه تلویزیون

 

کارگاه پژوهش با وسعت 30 مترمربع با تجهیزاتی چون:

 

                                                                                         

  • 1 دستگاه کامپیوتر

  • 1 دستگاه پروژکتور

  • 1 دستگاه دی وی دی

  • 1 دستگاه آمپلی فایر

  • 20 میکروفون ثابت

  • 2 دستگاه تلویزیون

 

تالار استاد عباس اقبال : 

 

 

 وهمچنین  در جهت گسترش کتابخانه گروه تاریخ ، اتاق 327 به عنوان یک کلاس چند منظور  در نظر گرفته شده است . که بخش اعظم آن تکمیل شده است و با عنایت خداوند متعالی سیستم های الکترونیکی آن که شامل:

  • 1 دستگاه کامپیوتر

  • 1 دستگاه پروژکتور

  • 1 دستگاه ویدئو وی اچ اس

  • 1 دستگاه دی وی دی

  • 1 دستگاه دی وی دی ضبط و پخش

  • 1 دستگاه آمپلی فایر

  • 13 میکروفون ثابت و سیار

  • 1 دستگاه اورهد

  • 2 دستگاه تلویزیون

  می باشد در این مکان نصب خواهد شد.

     و علاوه بر آن تمامی تالارها ی گروه تاریخ با طرح« شهر الکترونیکی دانشگاه  ریاست محترم دانشگاه آقای دکتر رهبر»  به سیستم وایرلس تجهیز خواهد شد.

چشم انداز برنامه های آینده گروه تاریخ 

 گروه تاریخ دانشگاه تهران در صدد است تا ضمن بهبود شرایط آموزشی و پژوهشی کنونی در عرصه‌های جدید تحقیقات تاریخی نیز دامنه این فعالیت‌ها را گسترش دهد. از مهمترین برنامه‌های گروه در این باره توسعه گرایش‌های مربوط به تحصیلات تکمیلی است.

 چنان‌که پیشتر به کوتاهی ذکر شد، گروه تاریخ دانشگاه تهران برای نخستین‌بار در ایران برنامه‌ای جامع برای راه‌اندازی گرایش‌های  جدید دکتری و کارشناسی ارشد طراحی کرد. بخشی از این برنامه تحقق یافت و نتیجه آن راه اندازی دو گرایش کارشناسی ارشد  به نام‌های مطالعات خلیج فارس و مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز بود. بااینکه همراه با برنامه این دو گرایش، برنامه‌ای برای گرایش  نسخه‌های خطی واسناد و مدارک تاریخی نیز به تصویب دانشگاه تهران رسیده بود اما اعلام آن از سوی وزارت علوم، تحقیقات و  فناوری به طول انجامید. خوشبختانه این گرایش برای سال آینده تحصیلی (88-1387) راه اندازی شده و در سال یاد شده دانشجو  خواهد پذیرفت.

در حال حاضر چند برنامه دیگر برای گسترش دوره های تحصیلات تکمیلی در گروه تاریخ در دست اقدام است . شورای گروه تاریخ برنامه راه اندازی دو گرایش دوره دکتری تحت عنوان مطالعات خلیج فارس و آسیای مرکزی و قفقاز را تصویب کرده است و به زودی طرح تفصیلی دورس آن نیز تنظیم خواهد شد . افزون بر آن طرحی برای راه اندازی گرایش کارشناسی ارشد به عنوان ایرانشناسی نیز در حال شکل گیری است.

 گسترش کتابخانه تخصصی گروه تاریخ که هم اینک دارای مهم‌ترین و گاه کمیاب‌ترین منابع به زبان‌های گوناگون برای پژوهش‌های تاریخی است، از دیگر برنامه‌های مهم گروه تاریخ است که امید می‌رود با عنایتی که اولیای محترم دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران در زمینه ارتقای فعالیتهای پژوهشی داشته‌ و دارند، این هدف مهم دست‌ یافتنی شود

آن‌چه تحولات گروه تاریخ را در سال‌های اخیر قابل‌توجّه‌تر می‌سازد، نه توسعه فیزیکی بلکه گسترش در حوزه علمی، آموزشی و پژوهشی است. واقعیت این است که در تمامی تغییرات برنامه‌های درسی، بازنگری و روزآمد ساختن دروس در مقاطع مختلف، گروه تاریخ دانشگاه تهران نقشی اساسی داشته است. از این دیدگاه اشاره به تغییراتی که در دوره‌های تحصیلات تکمیلی صورت گرفته ضروری است. تا پیش از انقلاب اسلامی در گروه تاریخ تعداد محدودی دانشجو در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری تحصیل می‌کردند. این مقاطع نیز فقط به تاریخ ایران اختصاص داشتند. در سال‌های أخیر در مقطع تحصیلات تکمیلی در گروه تاریخ توسعه‌ای چشمگیر رخ داده است. در مقطع کارشناسی ارشد، در ابتدا دو گرایش دیگر یعنی تاریخ ایران باستان و تاریخ اسلام تأسیس شدند. از سال 1381 به بعد، گروه تاریخ در صدد برآمد تا خلاء آموزشی در دیگر عرصه‌های مهم پژوهش‌های تاریخی را تا حدی برطرف کند. به همین منظور با تلاشی جدّی پیشنهاد تأسیس سه رشته دیگر کارشناسی ارشد را به دانشگاه ارایه کرد.

 سه گرایش جدید عبارتند از: مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، مطالعات خلیج فارس و گرایش نسخه‌های خطی و اسناد و مدارک تاریخی. دو گرایش نخست از سال 1385 تصویب شدند و دانشجویانی برای این دو گرایش پذیرفته شدند. گرایش سوم یعنی نسخه‌های. خطی و اسناد تاریخی در آبان ماه 1386 به تأیید و وزارت علوم رسید و تصویب شد، بنابراین با ایجاد این سه گرایش جدید، گروه تاریخ در مقطع کارشناسی ارشد در شش گرایش دانشجو می‌پذیرد. در مقطع دکتری نیز پس از سال 1378، به پیشنهاد گروه تاریخ دو گرایش جدید شامل گرایش تحصیلی تاریخ اسلام و تاریخ ایران باستان تأسیس شدند.

 مجله :

در حوزه انتشارات نیز در گروه تاریخ تغییراتی قابل توجّه رخ داد که افزون بر افزایش کتاب‌های پژوهشی استادان، انتشار مجله تاریخ، نشریه تخصصی گروه تاریخ مهم‌ترین آن‌ها بود. سابقه چاپ مجله‌ای به این نام در گروه تاریخ دانشگاه تهران به سال های 1355و 1356 باز می گردد.

 طی این سال‌ها دو شماره از این مجله به کوشش استادان محترم گروه تاریخ در آن وقت، انتشار یافته بود.

پس از سال 1357 تا سال 1378 انتشار این مجله که نخستین نشریه دانشگاهی تحقیقات تاریخی بود به تعویق افتاد. در سال 1378 اندیشه انتشار دوباره مجله تاریخ در گروه تاریخ دانشگاه تهران احیاء شد. از آن هنگام تا سال 1382 هر سال یک شماره از مجله تاریخ نشر یافته است. از این پنج شماره، شماره چهارم سال 1381 ویژه تحقیقات مربوط به انقلاب مشروطیت ایران است و شماره پنجم به تحقیقات مربوط به خلیج فارس اختصاص یافته است. در حال حاضر گروه تاریخ برای چاپ شماره‌های دیگر این نشریه برنامه‌ریزی جدّی دارد و شماره سال 1383 که ویژه بررسی‌های مربوط به تاریخ اسلام است منتشر شده است.

نمودار زیر نمایانگر مشخصات اصلی شماره‌هایی از مجله تاریخ است که تاکنون چاپ شده‌اند.

 نمودار شماره‌های نشر یافته مجله تاریخ :

 

دوره

سال

شماره

عنوان

دوره قدیم

1355، شهریور

شماره یکم از جلد اول

ضمیمه مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی. (عنوان مجله در شماره اول این بود: نشریه گروه آموزشی تاریخ)

1356، بهار و تابستان

شماره دوم از جلد اول

ضمیمه مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی. (عنوان شماره دوم چنین بود: نشریه تحقیقی گروه آموزشی تاریخ)

1379، بهار

شماره یکم، سال یکم

 

1380

شماره یکم، سال دوم

 

1381

شماره پیاپی سوم،سال سوم

 

دوره جدید

1382

شماره پیاپی چهارم، سال چهارم

ویژه بزرگداشت یکصدمین سالگرد انقلاب مشروطیت ایران

1382

شماره پیاپی پنجم، سال چهارم

ویژه نامه خلیج فارس

1383

 

شماره ویژه تاریخ اسلام

 

در زمستان سال 1387 ، دستورالعمل جدیدی برای انتشار نشریه های تخصصی علمی و پژوهشی در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران ابلاغ شد. بنابر این ، انتشار «نشریه تاریخ » ادامه نیافت و به جای آن مجوز انتشار مجله ای تازه با عنوان «پژوهشهای علوم تاریخی» صادر شد . نشریه جدید گروه تاریخ ، علمی و پژوهشی است و هم اکنون شماره های پاییز و زمستان سال 1388 آن فراهم آمده و به زودی منتشر خواهد شد.

آمار

گروه تاریخ دانشگاه تهران  در دوره کارشناسی و همچنین در شش گرایش کارشناسی ارشد و سه گرایش دکتری  هر ساله دانشجو می پذیرد که مجموع دانشجویان شاغل به تحصیل  به شرح زیر است: 

تعداد دانشجویان مقطع تحصیلی گروه تاریخ سال 88 :

 کارشناسی :                                             140 نفر

 
کارشناسی ارشد :                                     150 نفر

 
دکتری :                                                     64 نفر

 
جمع کل : 356 نفر