کتاب و کتابهای الکترونیکی

 کتابداری علمی است که با دانش مدون سروکار دارد. کتاب یک رسانه گروهی است که در آن مطالبی ضبط شده باشد قابل انتقال باشد  و بازیابی مطالب آن از نظر زمان و مکان محدود نباشد.

 هنگامی که انسان توانست از راه نوشتن فراگیرد‘ بعد تازه ای در وسایل ارتباط فکری او پیش آمد تاریخ از زمانی شروع شد که بشر کتب و اسنادی از خود به جای گذاشت و کتابداری در ساده ترین شکل خود زمانی آغاز شد که نوشته و کتاب بوجود آمد.

 نخستین مواد نوشتن‘ سطح استخوان و چوب بود که با سنگ نوک تیز بر آنها علامت گذاری می شد. اما این مواد پایدار نبودند و نمونه  های چندانی از آنها به جا نمانده است. آنگاه پوست درختان و پوست جانوران برای نوشتن به کار رفت. حتی از پارچه نیز استفاده شد.

 هنگامی که انسان حکاکی بر سنگ را آموخت‘ توانست نوشته های جاودان از خود به جای بگذارد. چنین کاری آسان نبود و فقط نوشته  های مهم بر سنگ حک می شد. حسن بزرگ سنگ نبشته مقاومت آن در برابر حوادث روزگار بود.

 استوانه معروف کورش درباره فتح بابل و منشور آزادی او‘ سنگ رزتا Rosetta (الرشید) که کلید رمز خط هیروگلیف را به دست داد و قانون  حمورابی و سنگ نبشته بیستون که رمزگشای خط میخی شد از نمونه های سنگ نبشته است.

 سنگ نبشته گرچه مقاوم بود اما دشواری و گاه امکان ناپذیری انتقال آن از نقطه ای به نقطه دیگر از اعتبارش بعنوان یک وسیله عملی  ارتباط فکری می کاست. برای رفع این عیب‘ انسان فلز را به کار برد.

 کتاب مردم بین النهرین دو سه هزار سال پیش از میلاد لوح گلین بود. حماسه معروف گیل گمش که از نخستین افسانه های متون  انسانی است چنین نوشته شد.

 مجموعه کتابخانه تلو (tello) متعلق به سومریان و مجموعه عظیم آشوربانی پال (فرمانروای آشور) در نینوا چیزی جز لوح گلین نبود. این  شکل کتب برای بکار بردن خط میخی آسان بود.

 لوح چوبین که با تکه ای زغال بر آن می نوشتند یا لوح چوبین پوشیده از موم که با قلمی از چوب یا عاج نوشته را بر آن حک می کردند نیز  نوع دیگری از کتب قدیمی است.

 رومیان با بهره گیری از همین شیوه‘ ابتدایی ترین شکل کتاب امروزی را پدید آوردند. دو لوح چوبی با پوشش موم را بوسیله لولا به هم  وصل کردند و به آن نام لوح دوپاره ای diptych دادند.

 کتاب چینی ها لوحه های باریک چوبین یا باریکه هایی از چوب خیزران یا بامبو بود که با ریسمانی نازک به هم پیوند می یافت و شکل آن به فرم کنونی کتاب نزدیکتر بود.

 شکل کتاب در مصر باستان تومار پاپیروس بود. پاپیروس دوام زیادی داشت. شاید مشهورترین کتاب مصریان کتاب مردگان Book of the  Dead در بسیاری آرامگاههای خصوصی یافت شده است.

 کتابخانه اسکندریه صدها هزار تومار پاپیروس داشت.

 تومارهای چرمین نوعی بهره وری از پوست جانوران بود. تومارهای بحرالمیت نمونه این نوع کتاب است. مجموعه کتابخانه پرگاموم در  آسیای صغیر دارای هزاران تومار چرمی بود.

 کتاب پوستی codex نخستین کتاب امروزی بود که به جای کاغذ از پوست جانوران استفاده می شد. رواج این کتاب بیشتر در امپراتوری  اسلام بود.

 کاغذ سازی در قرن دوم میلادی آغاز شد. ماده اولیه آن پوست درختان کهنه‘ پارچه و تورهای ماهیگیری بود.در قرن پانزدهم یوهان  گوتنبرگ در آلمان حروف فلزی متحرک را اختراع کرد.

 اختراع چاپ و رواج کاغذ در شکل دانش ضبط شده دگرگونیهای فراوانی پدید آورد.

 با اختراع شبکه جهانی وب در اوایل دهه 1990 کتابهای الکترونیکی منتشر شدند. این کتابها با فرمت دیجیتالی عرضه می شوند و جنس  آنها از کاغذ و مرکب نیست.

 مدتهاست فعالیتی با عنوان پروژه گوتنبرگ آغاز شده که هدف آن تبدیل کتابهای کاغذی به کتابهای الکترونیکی است.  

 

 پیدایش کتاب های الکترونیکی در جهان

  کتاب الکترونیکی چیست؟

 کتاب های الکترونیکی‘ کتاب هایی هستند که با فرمت دیجیتالی عرضه می شوند‘ جنس این کتاب ها از کاغذ و مرکب نیست و می توان آن ها را به صورت های مختلفی منتشر کرد‘ از جمله لوح فشرده و شبکه جهانی وب که بیش از سایر روش ها کاربرد عملی دارند. کتاب های الکترونیکی الزاما نباید نسخه چاپی داشته باشند. فرآیند نشر این کتاب ها‘ از زمان تالیف تا قرار گرفتن در محیط وب‘ به صورت الکترونیکی انجام می شود و قطعا نمی توان آنها را به صورت چاپی در کتابخانه های سنتی یافت و از این نظر اثری منحصر به فرد به شمار می آیند. امّا بسیاری از این کتاب ها نیز شکل الکترونیکی نسخه های چاپی منتشر شده می باشند که ناشران خواسته اند از طریق محیط وب نیز در دسترس قرار گیرند‘ مانند دایره المعارف بریتانیکا‘ فرهنگ وبستر‘ فرهنگ آکسفورد و....

 کتاب های الکترونیکی قابلیت هایی دارند که تنها به متن محدود نمی شوند و علاوه بر متن‘ گاه شامل تصویر‘ صوت و یا ترکیبی از آن ها نیز می باشند.

  چه کتاب هایی را کتاب الکترونیک می نامیم؟

 در این خصوص چند دیدگاه وجود دارد:

 اول: کتابی را الکترونیک گویند که توسط دستگاه کتاب خوان خوانده شود این دستگاه که با باتری کار می کند‘ به اندازه یک کتاب معمولی است و قابلیت شارژ دارد و با هر بار شارژ حدود 20 تا 40 ساعت کار می کند‘ این دستگاه به کامپیوتر وصل نمی شود و صرفا برای خواندن کتاب های الکترونیک ی به کار می رود.

 دوم: کتابی را الکترونیک گویند که توسط نرم افزارهای ویژه خوانده می شود نه توسط دستگاه.

 سوم: هر صفحه ای را که داده های آن صفر و یک باشد‘ صفحه ای از یک کتاب الکترونیک می باشد.

 چهارم: قابل سرقت به قصد تکثیر نباشند. ایمنی جزء ویژگی های کتاب های الکترونیکی است.

 به هر حال هر تعریفی را که بپذیریم‘ مهم این است که این کتاب ها تحول را در نشر کتاب ایجاد کرده اند و ظهور آنها محدودیت های جغرافیایی را کنار زده است.

 

 مزیت کتاب های الکترونیکی:

 با استفاده از این کتاب ها می توان در وقت صرفه جویی کرد. کتاب های الکترونیکی این امکان را به ما می دهند که بخشی از متن مورد نظر خود را ذخیره کرده و به سرعت در تمام متن جستجو نماییم. همچنین می توانیم زیر مطالب مهم را خط بکشیم یا در صورت نیاز مطالبی را در حاشیه متن اصلی یادداشت نماییم‘ و حتی صفحات را نشانه گذاری کنیم و اندازه و نوع قلم را تغییر دهیم.

 این کتاب ها در زمینه نشر نیز مزیت های بسیاری دارند از جمله:

1.       هزینه تولید و نشر کتاب های الکترونیکی بسیار پایین است و همین امر سبب رشد سریع این نوع کتاب ها شده است.

2.       امکان تجدید ویرایش بسیار آسان است و بر خلاف کتاب های چاپی به زمان اندکی نیاز دارد.

3.       می توان اطلاعات چند رسانه ای را به آن افزود.

4.       نیازی به توزیع و ارسال کتاب به نقاط مختلف وجود ندارد. این کتاب ها در مرزهای کشورها متوقف نمی شوند.

5.       به یک فرهنگ‘ ملیت‘ زبان و افراد خاص محدود نمی شود و امکان استفاده برای همگان یکسان است.

6.       به فضای فیزیکی – که امروزه معضل اساسی همه کتابخانه های سنتی است – برای نگهداری کتاب ها نیازی نیست.

7.       از آنجایی که فقط یک نسخه از کتاب الکترونیکی تولید و در محیط وب قرار می گیرد‘ دیگر مشکل برگشت کتاب از سوی توزیع کنندگان به دلایل مختلف (عدم فروش‘ مشکلات توزیع و...) وجود ندارد.

8.       سرعت نشر کتاب الکترونیکی نسبت به کتاب چاپی بسیار بالاست.

 

ظهور کتاب های الکترونیکی:

با اختراع شبکه جهانی وب در اوایل دهه 1990‘ این دیدگاه در مورد نحوه انتشار کتاب های الکترونیکی ارائه گردید: "از این پس دیگر گران کمبود جا در قفسه های کتاب خود نخواهید بود و در هنگام نقل مکان نیز جعبه های سنگین کتاب را از جایی به جای دیگر حمل نخواهید کرد... کتاب های الکترونیکی به سرعت در حال ظهور هستند."

اما (حدود 8 سال پیش) وقتی اولین کتاب ها آمدند به دلیل محمدود بودن تعداد عناوین دیجیتالی‘ از آنها استقبال خوبی نشد. اما با انتشار رمان الکترونیکی استفن کینگ با عنوان "سوار بر گلوله" در 14 مارس 2000 میلادی‘ این کتاب ها دوباره در بازار نشر حضور یافتند و ناشران این کتاب با فروش 400000 نسخه در روز اول روبرو شدند که فروش بسیار خوبی بود. از این زمان به بعد کتاب های الکترونیکی با رشد روز افزونی روبرو شدند‘ به طوری که هم اکنون سایت های بسیاری از نویسندگان دیجیتال استقبال و پشتیبانی می کنند.

همچنین مدت هاست فعالیتی با عنوان "پروژه گوتنبرگ" آغاز شده که هدف آن تبدیل کتاب های کاغذی به کتاب های الکترونیکی می باشد.

این مجموعه هر روز در حال کامل تر شدن است و هدف آن ارائه کتاب های چاپی در قالب دیجیتالی و از طریق محیط وب می باشد.

انواع کتاب های الکترونیکی با توجه به ویژگی هایی که دارند به شرح زیر است:  

1.       کتاب های الکترونیکی تمام ماشین کتاب خوان متن

2.       کتاب های الکترونیکی که همراه متن تصاویر اسکن شده نیز دارند.

3.       کتاب های الکترونیکی که در کنار اطلاعات متنی تصاویر متحرک (انیمیشن یا فیلم) دارند.

4.       کتاب های الکترونیکی سخنگو که از امکانات صوتی برخوردارند.

5.       کتاب های الکترونیکی چند رسانه ای که شامل ویژگی های گروه های بالا می باشند.

کتاب های الکترونیکی روز به روز در حال گسترش و پیشرفت هستند و امکانات آنها سبب شده اثری منحصر به فرد به حساب آیند. البته زمان نیاز دارد تا بتوانند جای کتاب های چاپی را بگیرند.

 

 

نگاهی به طرح غدیر

 

 عوامل گوناگون از جماه افزایش روزافزون حجم تولید و انتشار اطلاعات علمی در جهان‘ رشد روزافزون بهای منابع اطلاعاتی‘ افزایش روزافزون استفاده کنندگان از منابع کتابخانه ها و تحول در نیازها و انتظارات آن ها از یک سو و کمبود اعتبارات مالی کتابخانه ها‘ نبود تناسب بین رشد اعتبارات با مقدار تورم و کاهش قدرت خرید کتابخانه ها محدودیت منابع موجود در کتابخانه ها (نیروی انسانی‘ مواد‘ تجهیزات‘ فضا و...)‘ محدودیت خدمات اطلاع رسانی کتابخانه ها به دلیل بعد جغرافیایی و... از سوی دیگر باعث شده اندکه کتابخانه ها نتوانند سیاست خود اتکایی و تملک منابع مورد نیاز مراجعان خود را به طور جامع دنبال کنند. از این رو کتابخانه ها از حدود یک قرن پیش به راهکارهایی روی آورده اند که در چهارچوب توافق ها و برنامه هایی بتوانند از منابع یکدیگر برای خدمات مناسب تر به نیاز با توجه به اینکه دسترسی مستقیم به منابع کتابخانه ای  در واقع نوعی امانت بین کتابخانه ای از نوع دسترسی مستقیم است.از این رو غالبا به این طرح «طرح های امانت متقابل» و«امانت مستقیم» نیز می گویند . مراجعان خود استفاده کنند. این رویکرد بیشتر با عنوان  همکاری  بین کتابخانه ها یا اشتراک منابع شناخته می شود. امروزه نیاز به استفاده مشترک از منابع‘ در کتابخانه چنان مشهود است که محل  پرسش قرار نمی گیرد و آنچه در این میان جای بحث است‘ چگونگی اشتراک منابع است. از جمله روش های معمول اشتراک منابع‘ «طرح دسترسی مستقیم» به منابع کتابخانه ها است که در بسیاری از کشورها به اجرا درآمده و نتیجه مثبت داشته است.

 با توجه به این که دسترسی مستقیم به منابع کتابخانه ای در واقع نوعی امانت بین کتابخانه ای از نوع دسترسی مستقیم است‘ از این رو غالبا به این طرح ها «طرح های امانت متقابل» و «امانت مستقیم» نیز می گویند.

 در کشور ما نیز به منظور اشتراک در انواع منابع کتابخانه ها و دسترسی مستقیم به آن ها‘ وزارت علوم‘ تحقیقات و فناوری‘ طی سال های 1377-1376‘ پس از اجرای یک طرح آزمایشی با عنوان «طرح تعمیم خدمات کتابخانه های تخصصی به افراد غیر عضو» سال 1378 با مدیریت مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران اقدام به اجرای رسمی این طرح با عنوان «طرح غدیر: عضویت فراگیر کتابخانه ها» نموده است.

 

 کتابخانه ها:

 بر اساس این طرح 234 کتابخانه وابسته به 66 دانشگاه و موسسه پژوهشی در وزارت علوم‘ تحقیقات و فناوری به طور داوطلبانه منابع خود را مستقیما در اختیار اعضا قرار می دهند. این کتابخانه ها در مجموع 5/7 میلیون جلد کتاب‘ بیش از 61 هزار عنوان نشریه ادواری جاری و بیش از 229 هزار عنوان پایان نامه و رساله (تکراری و غیر تکراری) هستند.

 افراد: اعضای هیات علمی رسمی و پیمانی و دانشجویان تحصیلات تکمیلی وزارت علوم‘ تحقیقات و فناوری می توانند به عضویت این طرح درآیند‘ مگر در مواردی که کتابخانه ای به عضویت آن در نیامده باشد که به این ترتیب افراد وابسته به سازمان متبوع آن کتابخانه نیز نخواهند توانست به عضویت طرح درآیند.

 

 چگونگی استفاده:

 کاربران این طرح می توانند بدون عضویت در کتابخانه های زیر پوشش آن (کتابخانه های مقصد)‘ مانند اعضای معمولی یا مراجعه مستقیم به آن ها از منابعشان به طور رایگان استفاده نمایند.

 بر اساس این طرح هر عضو یک کارت عضویت در طرح و سه کارت امانت دریافت می کند. اعضای طرح با سپردن هر کارت امانت یک جلد کتاب که طبق مقررات کتابخانه امانت دادنی باشد‘ برای مدت سه هفته به امانت می گیرند. مرکز اطلاعات علمی و مدارک علمی ایران به عنوان مرکز هماهنگ کننده طرح‘ مسئولیت جبران خسارت های احتمالی را بر عهده دارد.

 ارزیابی:

 به طور متوسط حدود 60 درصد از کاربران مستقر در تهران میزان اثرگذاری طرح غدیر در حد «زیاد» ارزیابی کرده اند و در مجموع 2/71% از کاربرها از طرح غدیر در حد «زیاد» راضی بوده اند. عمده ترین محدودیت ها و مشکلات احتمالی طرح غدیر از دیدگاه کاربران عبارت بودند از: نبود فهرست های مشترک و فهرستگان ها (اعم از چاپی و پیوسته) ‘ عدم همکاری برخی کتابخانه ها‘ عوامل فناورانه‘ تبعیض قائل شدن برخی از کتابخانه ها بین مراجعان خود و دیگر کتابخانه ها‘ کافی نبودن تعداد کتابخانه های عضو‘ نارضایتی برخی از کتابخانه های بزرگ به سبب افزایش تعداد مراجعان‘ قوانین دست و پاگیر اداری.

 جا دارد کتابخانه های ما هر چه بیشتر به این امر مهم توجه کنند و به فکر طراحی و اجرای یک سیستم اشتراک منابع مناسب بین کتابخانه های کشور باشند‘ چرا که امروزه بنا به گفته آقای سینایی: « همکاری بین کتابخانه ها از امر مطلوب به امر ناگزیر تبدیل شده است.»

 

 

 قطع کتاب

 قطع کتاب یکی از ویژگیهای کتاب است که آشنایی با انواع آن می تواند برای کتابداران مفید باشد. قطع عبارت است از اندازة کتاب یعنی

 طول و عرض آن که بر حسب سانتیمتر ارائه می شود. قطعهای رایج در ایران عبارتند از:

 

 قطع جیبی 15*11

 قطع پالتویی 21*12

 قطع رقعی 21*14

 قطع خشتی (مربعی) 21*21

 قطع بیاضی 22*29 (در این قطع عرض کتاب بیشتر است)

 قطع وزیری 24*17

 قطع بیاضی بزرگ 24*34

 قطع رحلی کوچک 29*22

 قطع رحلی بزرگ 34*24

 قطع سلطانی 49*34