چگونه خاکِ اسناد به اعتبارِ کتاب سال بدل شد؟ گفت‌وگو با خانم مریم امینی - literature- دانشکده ادبیات و علوم انسانی
چگونه خاکِ اسناد به اعتبارِ کتاب سال بدل شد؟
گفت‌وگو با خانم مریم امینی
به گزارش روابط عمومی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، اختتامیه چهل‌وسومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در روز یکشنبه ۱۹ بهمن‌ماه ۱۴۰۴ در تالار وحدت برگزار شد.
کتاب «فهرست منابع غیرکتابی کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران همراه با نمایۀ تحلیلی» تألیف سرکار خانم مریم امینی، رئیس کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، در بخش کلیات/ علوم کتابداری چهل‌وسومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، شایسته تقدیر معرفی شد.
مریم امینی در گفت‌وگو با روابط عمومی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران اظهار داشت:
۱. خانم امینی، برای شروع و برای خوانندگانی که با فضای تخصصی کتابداری آشنا نیستند، بفرمایید منظور از «منابع غیرکتابی» دقیقاً چیست؟ چه شد که تصمیم گرفتید سراغ تدوین این فهرست بروید؟ آیا خلأ یا مشکلی در دستیابی پژوهشگران به این منابع وجود داشت؟
منابع غیرکتابی، همان‌طور که از نامش پیدا است، همه منابعی را شامل می‌شود که در قالب کتاب نگنجد. اسناد و مدارک، دست‌نویس‌ها، جزوه (منبع زیر ۴۸ صفحه)، سخنرانی، مقاله، عکس، اسلاید، فیلم، نوار، صفحه گرامافون، نقشه، بریده روزنامه، نقاشی، تابلو، پوستر، لوح فشرده و... از این جمله‌اند.
منابع غیرکتابی معمولاً در نسخه‌های محدود یا در برخی موارد مثل دست‌نویس‌ها (اسناد تاریخی) یا نقاشی‌ها، فقط در یک نسخه منتشر می‌شود و معمولاً حاوی اطلاعات خاص و منحصربهفرد هستند. این منابع از طریق اهدا، واسپاری و گردش امور اداری در سازمان و خیلی کم از روش خرید وارد مجموعه کتابخانه‌ها می‌شود و انتشار آن در برخی مواقع، موردی و مناسبتی است.
در گذشته چون سازوکار و قانون مدونی برای سازماندهی این منابع وجود نداشت و به دلیل ماهیت‌شان، مواردی مثل نوار، فیلم، عکس، دست‌نویس‌ها و مدارک، در معرض از بین رفتن بود و عمر کوتاهی داشت، زیاد مورد توجه قرار نمی‌گرفت و در واقع کتابخانه‌ها نمی‌دانستند با این منابع چه کنند! به‌تدریج با شکل‌گیری قوانین سازماندهی منابع غیرکتابی، این منابع هم مورد توجه قرار گرفت.
کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی، صد سال قدمت دارد؛ ۱۵ سال بیش از دانشکده! این کتابخانه اولین کتابخانه دانشکده‌ای کشور است و طبعاً در طول ۱۰۰ سال به عنوان یک مرکز معتبر علمی، آن‌قدر منبع به مجموعه‌اش اضافه شده است که شاید اغراق نباشد اگر بگوییم بیش از نیمی از منابع آن، منابع خاص و کمیاب است.
در هر حال، آنچه ما را مفتخر می‌کند، توجه به غنای مجموعه و حفظ و نگهداری آن از ابتدای تأسیس است. برای تدوین کتاب جدیدم اسنادی به دست آوردم که نشان می‌دهد برای کتابخانه، سرایداری استخدام شده بود که داخل ساختمان کتابخانه زندگی کند. لباس و غذای او هم مجانی تأمین می‌شده که شب‌ها چند بار در اطراف ساختمان، گشت بزند. پس تا این حد در کنار گردآوری منابع مفید به حفظ آن نیز توجه شده است. این روش را تمام افرادی که در ارتباط با کتابخانه بوده‌اند، با جدیت و تعصب ادامه داده‌اند و برای همین امروز ما این منابع کمیاب را در اختیار داریم.
برخی از منابع غیرکتابی مثل نقشه‌ها و جزوه‌ها، از قدیم به صورت جداگانه در کنار کتاب‌ها نگهداری می‌شده و در دوره‌ای، برگه‌های معرفی برای نقشه‌ها تهیه شده است. جزوه‌ها هم بدون سازماندهی در جزوه‌دان‌هایی قرار داشته است. اسناد و مدارک و مکاتبات امور کتابخانه هم جداگانه بایگانی می‌شده است و دست‌نویس‌ها و سایر منابع هم در مجموعه‌های اهدایی یا اهداهای موردی قرار داشته است.
در سال ۱۳۹۹، برای یافتن یک سند، به‌صورت اتفاقی در مخزن نفیس، تعدادی از دست‌نوشته‌ها و موارد دیگر را دیدم و با کمک همکاران، آن‌ها را بیرون آوردیم. به منظور انجام عملیات عمرانی، منابع کتابخانه باید جمع‌آوری و انبار می‌شد و بسیاری از منابع غیرکتابی دیگر در جریان جمع‌آوری مجموعه‌های اهدایی و در میان مجموعه مخزن نفیس پیدا شد.
با تأکید و راهنمایی معاون پژوهشی وقت دانشکده، آقای دکتر حسن حضرتی، منابع غیرکتابی تفکیک و دسته‌بندی شد. نرم‌افزار کتابخانه‌ای تازه عوض شده بود و کاربرگه‌های فهرست‌نویسی منابع غیرکتابی کامل نبود. همچنین دست‌نامه مدونی برای فهرست‌نویسی منابع وجود نداشت. به هر حال با شیوع بیماری کرونا، با همراهی دوست گرامی، خانم لشگری، به‌صورت عکس‌برداری از منابع و دورکاری، تلاش کردیم تا حد ممکن فهرست‌نویسی کاربردی انجام دهیم و منابع در دسته‌بندی‌های سند، سند تاریخی، جزوه، تصویر، نقشه، اسلاید و پیایندهای قدیمی فهرست‌نویسی شد.
همان زمان آقای دکتر حضرتی، تدوین فهرست منابع غیرکتابی را پیشنهاد کردند که دو سال بعد عملی شد. در طول این زمان، گهگاهی پژوهشگری سراغ منابع را می‌گرفت و استفاده می‌کرد. عناوین در وب‌سایت کتابخانه اطلاع‌رسانی می‌شد و در بسیاری موارد، گوشه ناشناخته‌ای از یک پژوهش را روشن می‌کرد.
اما افراد برحسب نیاز، موضوعشان را مورد‌به‌مورد در نرم‌افزار جست‌وجو می‌کردند و با توجه به وجود این‌همه منابع منحصربهفرد، به نظر می‌آمد لازم است منبعی تدوین شود که علاوه بر ارائه ریزترین توصیف و تحلیل، دید کلی از مجموعه در اختیار افراد بگذارد. با نزدیک شدن به پایان سازماندهی منابع، تدوین کتاب شروع شد.
چنین فهرستی از منابع غیرکتابی با ارائه چنین مشخصه‌هایی را خودم تا به حال ندیده‌ام. در سراسر زمان تدوین، این که کاربر چگونه قرار است جست‌وجو کند و چگونه بهتر می‌تواند اطلاعات را بیابد، مد نظرم بود. از راهنمایی آقای دکتر حضرتی درباره تنظیم مؤثر و ارائه اطلاعات درباره هر منبع خیلی بهره گرفتم و در بسیاری موارد از ایشان خواهش کردم به عنوان کاربر متخصص، روش‌های دستیابی به اطلاعات در مورد هر نوع منبع را در مدخل‌ها ملاحظه و راهنمایی کنند. همکار گرامی، خانم دکتر درخوش نیز از ابتدا تا پایان کار در همه موارد تخصصی کتابداری، راهنما و همراه بودند و از راهنمایی ایشان بسیار بهره گرفتم.
۲. به عنوان مؤلف کتابی که در چهل‌وسومین دوره جایزه کتاب سال «شایسته تقدیر» شده، چه حسی دارید که یک اثر تخصصی در حوزه کتابداری تا این حد مورد توجه قرار گرفته است؟
خوشحال هستم که در موارد بسیار تخصصی هم کتاب‌ها این‌قدر موشکافانه داوری می‌شود و این نشانه اعتبار جایزه است. از طرفی خوشحال هستم که با معرفی کتاب و آگاهی پژوهشگران از وجود این منابع، بخش‌های مبهمی از بسیاری پژوهش‌ها روشن خواهد شد؛ چون اصلاً بخشی از رسالت کتابخانه همین است.
۳. تفاوت اصلی این کتاب با یک فهرست‌نویسی ساده چیست؟ «نمایه تحلیلی» شما چه کمکی به یک محقق می‌کند که قبلاً برایش میسر نبود؟
فهرست‌نویسی یک فرآیند تخصصی است که بر اساس قواعد استاندارد و در قالب مشخص انجام می‌شود و به تحلیل و توصیف یک منبع (کتاب و غیره) برای جست‌وجوی مؤثر، یافتن سریع و استفاده بهینه می‌پردازد. همه این منابع ابتدا در نرم‌افزار کتابخانه‌ای دانشگاه (آذرسا) فهرست‌نویسی شده است و با کلیدواژه‌های مختلف قابل بازیابی است. این برای وقتی است که کلیدواژه، عنوان یا موضوعی خاص مد نظر باشد.
اما کتاب حاضر، یک فهرست است و به عنوان یک فهرست، آینه‌ای از تمام منابع غیرکتابی کتابخانه را پیش روی پژوهشگران می‌گذارد و به احاطه کلی بر موجودی منابع کمک می‌کند. از طریق نمایه تحلیلی با ارجاعات بسیار زیادش، امکان یافتن اسناد هم‌موضوع و مشابه و بررسی ارتباط بین منابع فراهم می‌شود. در نمایه تحلیلی، اسامی اشخاص، مؤسسات و مکان‌ها به‌صورت مستند (شکل صحیح، معتبر و مشخص‌شده کتابخانه ملی) آورده شده و با استفاده از آن، غیر از یافتن سریع‌تر موارد مورد جست‌وجو، می‌توان از صحت و اعتبار اسامی افراد، مؤسسات و مکان‌ها اطمینان داشت.
ارجاعات فراوان نیز بر دستیابی بهتر به اطلاعات معتبر بسیار مؤثر است. در جریان تدوین کتاب، دستیابی به اطلاعات صحیح بسیار مورد نظر قرار گرفته و سعی شده است متن فهرست با کمترین اطلاعات گمراه‌کننده تنظیم شود و با ارائه ارجاعات مناسب در نمایه تحلیلی، اشتباهات احتمالی کاربر در جست‌وجو و بازیابی اطلاعات به حداقل برسد.
۴. تدوین ۴۹۰ صفحه فهرست و نمایه از اسناد پراکنده، قطعاً زمان‌بر بوده است. چقدر زمان صرف این پروژه شد و سخت‌ترین بخش کار (مثلاً خواندن دست‌خط‌ها یا شناسایی اسناد بی‌نام) کجا بود؟
همان‌طور که گفتم فهرست‌نویسی منابع در زمان شیوع کرونا انجام شد. من و همکارم خانم لشگری، روز شیفت‌مان از منابع عکس می‌گرفتیم و روزهای دیگر، اطلاعات را در نرم‌افزار وارد می‌کردیم. به‌خاطر کرونا در استرس بودیم و هر سرفه یا عطسه‌ای از گرد و خاک منابع، ما را می‌ترساند! عنکبوت‌های کوچک و تارهای تنیده‌شان در منابع هم شیرینی کارمان بود!
در استخراج اطلاعات از همه کمک گرفتیم؛ همکاران خودمان، همکاران کتابخانه مرکزی، استادان دانشکده و هر کس که منابع برایش مهم بود و جواب ما را می‌داد! تدوین کتاب تقریباً دو سال طول کشید. استخراج مستندها و ارجاعات، همچنین کلیدواژه‌های نمایه تحلیلی خیلی زمان‌بر بود.
سخت‌ترین چیز در تدوین کتاب برای خودم این بود که کاری را انجام می‌دادم که به نظر خودم و مشورت دو متخصص درست بود، اما نمونه‌اش را جایی ندیده بودم و بارها در خستگی روزانه از استخراج کلیدواژه‌ها از متن و تهیه مستند تک‌تک اسامی افراد، مکان‌ها و مؤسسات از وب‌سایت کتابخانه ملی، از خودم پرسیدم: آیا این کار واقعاً ارزش این‌همه زحمت خودخواسته را دارد؟!
5. به نظر شما دانشجویان و اساتید دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، چقدر از ظرفیت این منابع غیرکتابی مطلع هستند و این کتاب چگونه مسیر تحقیق آن‌ها را کوتاه می‌کند؟
ببینید من قاعدتاً باید درباره کتابم صحبت کنم، اما حس کتابدارانه من قوی‌تر است! اسناد غیرکتابی منابع بسیار تخصصی است. با هدف دستیابی همه پژوهشگران، اطلاعات آن‌ها در نرم‌افزار وارد شده است، اسکن خیلی‌ها را هم بارگذاری کرده‌ایم و قابل استفاده است، اما به‌خاطر شرایط فیزیکی، دسترسی مستقیم به برخی منابع غیرکتابی امکان ندارد. برای دستیابی به اطلاعات جامع درباره منابع غیرکتابی، تورق و بررسی این کتاب کمک می‌کند. همچنین با استفاده از نمایه تحلیلی، به‌راحتی می‌توان به کلیاتی درباره منابع مرتبط، کلیدواژه‌ها و مستند آن‌ها دست یافت.
6. آیا پروژه‌ی بعدی شما هم در همین مسیرِ غبارزدایی از منابع دیده‌نشده است؟
من و خیلی از همکارانم در کتابخانه‌ها حل شده‌ایم! اصلاً تمام تلاشمان برای دیده شدن منابع و استفاده متخصصان و پژوهشگران از آن‌ها است. تعدادی منابع غیرکتابی هم در انتقال منابع به تالار نفیس پیدا شد که تفکیک کردیم و در نوبت سازماندهی قرار گرفته است. کار ورود اطلاعات منابع غیرکتابی نویافته که انجام شود، برای تدوین فهرست آن تصمیم‌گیری خواهد شد.
7. چه توصیه‌ای برای کتابداران جوان دارید که می‌خواهند وارد عرصه فهرست‌نگاری تحلیلی شوند؟
مگر کتابدار جوان هم داریم؟!
مدت‌ها است به هر کتابخانه‌ای می‌روم، دنبال کتابداران جوانِ زیر ۳۰ سالِ تازه استخدام می‌گردم و البته نمی‌یابم! امیدوارم زودتر نیروهای جوان برای کتابخانه‌ها انرژی جوانی بیاورند تا تجربه قدیمی‌ها و دانش روزشان را برای پیشرفت کتابخانه‌ها به کار بگیرند.
اگر منظورتان فعالیت فهرست‌نویسی است که یک فرآیند کاملاً تخصصی است و فقط به‌صورت آکادمیک و سازمان‌یافته‌اش اثرگذار است؛ اما اگر تدوین کتاب را در نظر دارید، این دیگر به روحیات و سلیقه افراد بستگی دارد. هر کس برای کاری که علاقه دارد، تمام تلاشش را می‌کند که بهترین را انجام دهد؛ یاد بگیرد، تمرین کند، مشورت کند و امتحان کند؛ چه کتاب بنویسد یا فهرست‌نویسی کند یا حتی هر کار روزانه دیگر. به نظرم فقط تعهد و علاقه در کنار دانش و تلاش می‌تواند از هر کاری، بهترین خروجی را بگیرد.
روابط عمومی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران